ਮੁਰਾਹ ਮੱਝ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਦੁੱਧ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਗਾਈਡ

ਜਾਣ-ਪਛਾਣ: ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਾਲਾ ਸੋਨਾ - ਮੁਰਾਹ ਮੱਝ

ਭਾਰਤ ਦੇ ਡੇਅਰੀ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਮੁਰਾਹ ਮੱਝ (Murrah Buffalo) ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਰਾਣੀ ਅਤੇ "ਕਾਲਾ ਸੋਨਾ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਇਹ ਨਸਲ ਅੱਜ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਸੰਦ ਹੈ। ਉੱਚ ਦੁੱਧ ਸਮਰੱਥਾ, ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਫੈਟ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਢਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਇਸ ਨਸਲ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਨਸਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਮੁਰਾਹ ਮੱਝ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ

ਸ਼ੁੱਧ ਮੁਰਾਹ ਨਸਲ ਦੀ ਮੱਝ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਰੀਰਕ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ:

• ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ: ਮੁਰਾਹ ਮੱਝ ਦੇ ਸਿੰਘ ਛੋਟੇ, ਚਪਟੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਕੁੰਡਲੀਦਾਰ (Jalebi Shape) ਮੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਘੁਮਾਓ ਇਸ ਦੀ ਨਸਲੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
• ਰੰਗ ਅਤੇ ਚਮੜੀ: ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੈੱਟ ਬਲੈਕ (ਕੋਲੇ ਵਰਗਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਕਾਲਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਨਰਮ, ਮੁਲਾਇਮ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
• ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ: ਸਿਰ ਹਲਕਾ, ਪਤਲਾ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਰਦਨ ਪਤਲੀ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
• ਸਰੀਰਕ ਬਣਤਰ: ਪਿਛਲਾ ਹਿੱਸਾ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹਲਕਾ, ਜੋ ਕਿ ਉੱਤਮ ਦੁਧਾਰੂ ਪਸੂ ਦੀ ਪਛਾਣ (Wedge Shape) ਹੈ।
• ਲੇਵਾ ਅਤੇ ਥਣ: ਲੇਵਾ (Udder) ਚੌੜਾ, ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਥਣ ਬਰਾਬਰ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਹੀ ਅਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਨਾੜਾਂ (Milk Veins) ਉਭਰੀਆਂ ਅਤੇ ਟੇਢੀਆਂ-ਮੇਢੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਪੂਛ: ਪੂਛ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ (Switch) ਹੋਣਾ ਇਸ ਨਸਲ ਦਾ ਆਮ ਲੱਛਣ ਹੈ।

ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਫੈਟ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ

ਮੁਰਾਹ ਮੱਝ ਆਪਣੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ:

• ਔਸਤਨ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ: ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੀ ਮੁਰਾਹ ਮੱਝ ਪ੍ਰਤੀ ਸੂਆ (Lactation period of 305 days) ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ 2,000 ਤੋਂ 2,500 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਦੁੱਧ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
• ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੁੱਧ: ਪੀਕ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮੁਰਾਹ ਮੱਝ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 12 ਤੋਂ 18 ਲੀਟਰ (ਕੁਝ ਉੱਤਮ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਝਾਂ 20+ ਲੀਟਰ) ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ।
• ਫੈਟ (Fat) ਮਾਤਰਾ: ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ 7% ਤੋਂ 8% ਫੈਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਖੋਆ, ਪਨੀਰ ਅਤੇ ਘਿਓ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਢੁਕਵੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮੁਰਾਹ ਮੱਝ ਲਈ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ

ਮੱਝ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਲੈਣ ਲਈ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ:

• ਹਰਾ ਚਾਰਾ: ਰੋਜ਼ਾਨਾ 30 ਤੋਂ 40 ਕਿਲੋ ਹਰਾ ਚਾਰਾ (ਜਿਵੇਂ ਬਰਸੀਮ, ਮੱਕੀ, ਬਾਜਰਾ ਜਾਂ ਸਾਈਲੇਜ) ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
• ਸੁੱਕਾ ਚਾਰਾ (ਤੂੜੀ): ਹਜ਼ਮ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰੱਖਣ ਲਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 4 ਤੋਂ 6 ਕਿਲੋ ਸੁੱਕੀ ਤੂੜੀ ਜ਼ਰੂਰ ਪਾਓ।
• ਦਾਣਾ / ਫੀਡ (Concentrate): ਸਰੀਰਕ ਸਾਂਭ ਲਈ 1.5 ਤੋਂ 2 ਕਿਲੋ ਦਾਣਾ ਅਤੇ ਹਰ 2 ਲੀਟਰ ਦੁੱਧ ਪਿੱਛੇ 1 ਕਿਲੋ ਵਾਧੂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਦਾਣਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
• ਮਿਨਰਲ ਮਿਕਸਚਰ ਅਤੇ ਨਮਕ: ਹਰ ਰੋਜ਼ 50 ਤੋਂ 60 ਗ੍ਰਾਮ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲਾ ਖਣਿਜ ਮਿਸ਼ਰਣ (Mineral Mixture) ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ 24 ਘੰਟੇ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮੌਸਮੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼

ਮੱਝਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਕਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਵਾਲੀਆਂ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:

• ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹਾਉਣਾ: ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹਾਉਣਾ ਜਾਂ ਫੌਹਾਰਾ ਸਿਸਟਮ (Foggers/Sprinklers) ਲਗਾਉਣਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
• ਹਵਾਦਾਰ ਸ਼ੈੱਡ: ਪਸ਼ੂ ਸ਼ੈੱਡ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਉੱਚੀ ਛੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੋ।
• ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਚਾਅ: ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਠੰਢੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪਰਦੇ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਕਾ ਬਿਸਤਰਾ (ਬਿਸਤਰੀ/ਪਰਾਲੀ) ਵਿਛਾਓ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਜਾਂ ਆਨਲਾਈਨ ਖਰੀਦਦੇ ਸਮੇਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ ਮੰਡੀ ਜਾਂ Pashu Mandi ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਰਾਹੀਂ ਮੁਰਾਹ ਮੱਝ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ:

• ਪਸੂ ਦਾ ਸੂਆ ਅਤੇ ਉਮਰ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਤਸੱਲੀ ਕਰੋ (ਦੂਜੇ ਜਾਂ ਤੀਜੇ ਸੂਏ ਵਾਲੀ ਮੱਝ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ)।
• ਖਰੀਦਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਕਤ ਦੀ ਚੁਆਈ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਜਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਪਰਖੋ।
• ਥਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਢ ਜਾਂ ਛਿੜਕਾਅ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਥਣੇਲਾ ਰੋਗ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
• ਸਾਰੇ ਟੀਕਾਕਰਨ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਸਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕਰੇਤਾ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ।

ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਨੋਟ

ਇਸ ਲੇਖ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਸਿੱਖਿਆ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਸੂ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹ ਜਾਂ ਵਿੱਤੀਅ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਸੂ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੋਗ ਪਸੂ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰੋ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਵਿੱਤੀਅ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਾਲ। ਪਸੂਆਂ ਦੇ ਭਾਅ, ਮੰਡੀ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਇਲਾਕੇ ਮੁਤਾਬਕ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ — ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪੁਸਟੀ ਕਰੋ। ਇਹ ਸਮਗਰੀ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਮਿਲੀ? ਸਾਨੂੰ ਈਮੇਲ ਕਰੋ: info@pashumandi.in।