ਭਦਾਵਰੀ ਮੱਝ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪਛਾਣ, ਉੱਚ ਫੈਟ ਦੁੱਧ ਤੇ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਗਾਈਡ

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਮੱਝਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕੀਮਤੀ ਨਸਲਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਗੱਲ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੈਟ (ਵਸਾ) ਅਤੇ ਘੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਦਾਵਰੀ ਮੱਝ (Bhadawari Buffalo) ਦਾ ਨਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਖ਼ਾਸ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ, ਔਖੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਫੈਟ ਵਾਲੇ ਦੁੱਧ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਸਲ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਸ਼ੂ ਅਨੁਵੰਸ਼ਕ ਸਰੋਤ ਬਿਊਰੋ (ICAR-NBAGR) ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਛਾਣ ਵਾਲੀ ਦੇਸੀ ਮੱਝ ਨਸਲ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਓ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਭਦਾਵਰੀ ਮੱਝ ਦਾ ਮੂਲ ਖੇਤਰ, ਸਰੀਰਕ ਪਛਾਣ, ਦੁੱਧ ਦੇਣੀ, ਫੈਟ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅਤੇ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਸਮਝੀਏ।

ਭਦਾਵਰੀ ਮੱਝ ਦਾ ਮੂਲ ਖੇਤਰ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ

ਭਦਾਵਰੀ ਮੱਝ ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚੰਬਲ ਘਾਟੀ ਖੇਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਸਲ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਟਾਵਾ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਭਿੰਡ ਤੇ ਮੁਰੈਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਬੀਹੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ’ਭਦਾਵਰ’ ਰਿਆਸਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਇਸ ਨਸਲ ਦਾ ਨਾਮ ਪਿਆ।

ਚੰਬਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਗਰਮੀ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਚਾਰੇ ਵਾਲੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵਿਤ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨਸਲ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਬਣਿਆ ਹੈ।

ਭਦਾਵਰੀ ਮੱਝ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਪਛਾਣ

• ਰੰਗ: ਸਰੀਰ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗਾ ਜਾਂ ਹਲਕਾ ਬਾਦਾਮੀ (Copper / Light Bronze) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਮਰ ਵਧਣ ਨਾਲ ਰੰਗ ਥੋੜ੍ਹਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
• ਕੰਠੀ ਜਾਂ ਜਨੇਊ: ਗਲੇ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ’ਤੇ ਦੋ ਸਫ਼ੈਦ ਧਾਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ’ਕੰਠੀ’, ’ਜਨੇਊ’ ਜਾਂ ’ਗਰਹੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਨਸਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੱਕੀ ਪਛਾਣ ਹੈ।
• ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਾਵਟ: ਮੱਧਮ ਆਕਾਰ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅੱਗੋਂ ਪਤਲਾ ਤੇ ਪਿਛੋਂ ਚੌੜਾ (Wedge Shape) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਧੀਆ ਦੁਧਾਰੂ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
• ਲੱਤਾਂ ਤੇ ਖੁਰ: ਲੱਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਗੋਡਿਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਲਕੇ ਰੰਗ ਦਾ ਜਾਂ ਸਫ਼ੈਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਸਿੰਗ: ਸਿੰਗ ਮੱਧਮ, ਚਪਟੇ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਤੇ ਫੇਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਦੁੱਧ ਦੇਣੀ ਤੇ ਫੈਟ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ

ਭਦਾਵਰੀ ਮੱਝ ਮੁਰਾਹ ਵਾਂਗ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੁੱਧ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਸਲ-ਪੱਧਰ ਦੇ ਆਮ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ:

• ਦੁੱਧ ਦੇਣੀ: ਇੱਕ ਸੂਏ (ਲੈਕਟੇਸ਼ਨ) ਵਿੱਚ ਭਦਾਵਰੀ ਮੱਝ ਔਸਤਨ ਲਗਭਗ 1,200 ਤੋਂ 1,500 ਲੀਟਰ ਦੁੱਧ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਇਹ 1,600 ਤੋਂ 1,800 ਲੀਟਰ ਤੱਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਦੁੱਧ ਦੇਣੀ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਅਨੁਵੰਸ਼ਕਤਾ, ਖ਼ੁਰਾਕ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
• ਉੱਚ ਫੈਟ: ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਔਸਤਨ 7.5% ਤੋਂ 8.5% ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਰਦੀ ਜਾਂ ਸੂਏ ਦੇ ਸਿਖਰ ਸਮੇਂ ਇਹ 12 ਤੋਂ 13% ਤੱਕ ਵੀ ਦਰਜ ਹੋਈ ਹੈ।
• ਘੀ ਲਈ ਵਧੀਆ: ਵੱਧ ਫੈਟ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦੇਸੀ ਘੀ ਦੀ ਚੰਗੀ ਮਾਤਰਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਘੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕ ਇਸ ਨਸਲ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਭਦਾਵਰੀ ਮੱਝ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ	ਵੇਰਵਾ
ਮੂਲ ਖੇਤਰ	ਇਟਾਵਾ, ਆਗਰਾ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਤੇ ਭਿੰਡ, ਮੁਰੈਨਾ (ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)
ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੰਗ	ਤਾਂਬੇ ਵਰਗਾ / ਹਲਕਾ ਬਾਦਾਮੀ
ਖ਼ਾਸ ਪਛਾਣ	ਗਲੇ ’ਤੇ ਦੋ ਸਫ਼ੈਦ ਧਾਰੀਆਂ (ਕੰਠੀ / ਜਨੇਊ)
ਔਸਤ ਦੁੱਧ ਦੇਣੀ	ਲਗਭਗ 1,200 – 1,500 ਲੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸੂਆ
ਦੁੱਧ ਫੈਟ	ਔਸਤਨ 7.5% – 8.5% (ਸਿਖਰ ’ਤੇ 12-13% ਤੱਕ)
ਖ਼ਾਸੀਅਤ	ਗਰਮੀ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮਾਹੌਲ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ

ਭਦਾਵਰੀ ਮੱਝ ਦਾ ਖ਼ੁਰਾਕ ਪ੍ਰਬੰਧ

ਭਦਾਵਰੀ ਨਸਲ ਘੱਟ ਤੇ ਮੱਧਮ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਚਾਰੇ ’ਤੇ ਵੀ ਚੰਗੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਡੇਅਰੀ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਲਾਭ ਲਈ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖ਼ੁਰਾਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਪਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਢੰਗ ਵਜੋਂ:

1. ਹਰਾ ਚਾਰਾ: ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲਗਭਗ 15 ਤੋਂ 20 ਕਿਲੋ ਮੌਸਮੀ ਹਰਾ ਚਾਰਾ (ਬਰਸੀਮ, ਜੌਂ, ਮੱਕੀ, ਜਵਾਰ, ਨੇਪੀਅਰ ਘਾਹ)।
2. ਸੁੱਕਾ ਚਾਰਾ: 4 ਤੋਂ 6 ਕਿਲੋ ਸੁੱਕਾ ਚਾਰਾ (ਕਣਕ ਦਾ ਤੂੜਾ ਜਾਂ ਪਰਾਲੀ)।
3. ਦਾਣਾ ਮਿਸ਼ਰਣ: ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਾਂਭ ਲਈ 1.5 ਤੋਂ 2 ਕਿਲੋ ਦਾਣਾ ਅਤੇ ਹਰ 2 ਤੋਂ 2.5 ਲੀਟਰ ਦੁੱਧ ’ਤੇ ਲਗਭਗ 1 ਕਿਲੋ ਵਾਧੂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਦਾਣਾ।
4. ਮਿਨਰਲ ਮਿਸ਼ਰਣ ਤੇ ਨਮਕ: ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲਗਭਗ 40-50 ਗ੍ਰਾਮ ਚੰਗਾ ਮਿਨਰਲ ਮਿਸ਼ਰਣ ਤੇ 20-30 ਗ੍ਰਾਮ ਆਮ ਨਮਕ ਮਿਲਾਓ।
5. ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ: ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਜਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਓ।

ਤੁਹਾਡੇ ਇਲਾਕੇ ਲਈ ਸਹੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਨਿਰਧਾਰਨ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਮਾਹਿਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਓ।

ਦੇਖਭਾਲ ਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼

ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਨਸਲ ਵੱਧ ਗਰਮੀ ਸਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਹਵਾਦਾਰ ਸ਼ੈੱਡ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ:

• ਸ਼ੈੱਡ ਦਾ ਫ਼ਰਸ਼ ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਨਾ-ਫਿਸਲਣ ਵਾਲਾ ਰੱਖੋ।
• ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਛਾਂ, ਪੱਖੇ ਜਾਂ ਸਿੰਜਾਈ ਨਾਲ ਠੰਢ ਰੱਖੋ।
• ਸਾਲਾਨਾ ਟੀਕਾਕਰਨ ਤੇ ਡੀ-ਵਾਰਮਿੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਓ।
• ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਬਦਲਾਅ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ।

ਭਦਾਵਰੀ ਮੱਝ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ

ਮੱਝ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਨਸਲਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਬਾਰੇ ਸਾਡੀਆਂ ਗਾਈਡਾਂ ਵੇਖੋ: ਮੁਰਾਹ ਮੱਝ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨੀਲੀ-ਰਾਵੀ ਮੱਝ ਦੀ ਪਛਾਣ।

ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਨੋਟ

ਇਸ ਲੇਖ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਸਿੱਖਿਆ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹ ਜਾਂ ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੋਗ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰੋ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਾਲ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਭਾਅ, ਮੰਡੀ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਇਲਾਕੇ ਮੁਤਾਬਕ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ — ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨਕ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੋ। ਇਹ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਮਿਲੀ? ਸਾਨੂੰ ਈਮੇਲ ਕਰੋ: info@pashumandi.in।