ਗੱਭਣ ਗਾਂ ਅਤੇ ਮੱਝ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ: ਸੂਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ੁਰਾਕ, ਡ੍ਰਾਈ ਪੀਰੀਅਡ ਅਤੇ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਗਾਈਡ

ਗੱਭਣ ਗਾਂ ਅਤੇ ਮੱਝ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ

ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸੂਏ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਦੁੱਧ ਦੇਣੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੂਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੱਭਣ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਮੁਰਾਹ ਜਾਂ ਨੀਲੀ-ਰਾਵੀ ਮੱਝ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਾਹੀਵਾਲ ਅਤੇ ਐਚ.ਐਫ. (HF) ਕਰਾਸ ਗਾਵਾਂ, ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ (Transition Period) ਸਭ ਤੋਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੇਟ ਅੰਦਰ ਪਲ ਰਹੇ ਬੱਚੇ ਦਾ 60 ਤੋਂ 70 ਫੀਸਦੀ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਲੇਵੇ (ਥਣਾਂ) ਦੇ ਦੁੱਧ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੈੱਲ ਦੁਬਾਰਾ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

1. ਡ੍ਰਾਈ ਪੀਰੀਅਡ (ਦੁੱਧ ਛੁਡਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ) ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ

ਦੁਧਾਰੂ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸੂਏ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਲਈ ਸੂਣ ਤੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 60 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਡ੍ਰਾਈ ਪੀਰੀਅਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

• ਦੁੱਧ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ: ਦੁੱਧ ਇਕਦਮ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਕ ਟਾਈਮ ਦੁੱਧ ਕੱਢਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ ਅਤੇ ਹਰੇ ਚਾਰੇ ਤੇ ਦਾਣੇ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 2-3 ਦਿਨ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹੀ ਘਟਾਓ। ਜਦੋਂ ਦੁੱਧ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੋ ਕੇ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਥਣਾਂ ਵਿੱਚ 'ਡ੍ਰਾਈ ਕਾਊ ਥੈਰੇਪੀ' (Dry Cow Infusion) ਕਰਵਾਓ।
• ਥਣੇਲਾ ਰੋਗ ਤੋਂ ਬਚਾਅ: ਡ੍ਰਾਈ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਥਣਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਲੇ ਸੂਏ ਵਿੱਚ ਥਣ ਖ਼ਰਾਬ ਨਾ ਹੋਣ।

2. ਗੱਭਣ ਪਸ਼ੂ ਲਈ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ (Steaming Up)

ਸੂਣ ਤੋਂ 6 ਤੋਂ 8 ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ:

• ਸੰਤੁਲਿਤ ਦਾਣਾ ਮਿਸ਼ਰਣ: ਗੱਭਣ ਗਾਂ ਜਾਂ ਮੱਝ ਨੂੰ ਆਮ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 2 ਤੋਂ 3 ਕਿੱਲੋ ਵਧੀਆ ਕੁਆਲਿਟੀ ਦਾ ਸੰਤੁਲਿਤ ਦਾਣਾ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਲ, ਚੋਕਰ, ਅਨਾਜ, ਦਾਲਾਂ ਦੀ ਚੂਰੀ ਹੋਵੇ) ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਿਓ।
• ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲਾ ਹਰਾ ਚਾਰਾ: ਪਚਣਯੋਗ ਸਾਫ਼ ਹਰਾ ਚਾਰਾ (ਜਿਵੇਂ ਬਰਸੀਮ, ਮੱਕੀ ਜਾਂ ਜਵੀਂ) ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਸੁੱਕੀ ਤੂੜੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਓ। ਗਲਿਆ-ਸੜਿਆ ਜਾਂ ਉੱਲੀ ਲੱਗਿਆ ਚਾਰਾ ਕਦੇ ਨਾ ਪਾਓ।
• ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਚੂਰਾ (Mineral Mixture): ਰੋਜ਼ਾਨਾ 50 ਤੋਂ 60 ਗ੍ਰਾਮ ਚੰਗੀ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਮਿਨਰਲ ਮਿਕਸਚਰ ਅਤੇ 25-30 ਗ੍ਰਾਮ ਸਾਧਾਰਨ ਨਮਕ ਦਾਣੇ ਵਿੱਚ ਰਲਾ ਕੇ ਦਿਓ।
• ਸੂਣ ਤੋਂ 15-20 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ (ਟਰਾਂਜਿਸ਼ਨ ਫੀਡ): ਸੂਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਊਰਜਾ ਵਾਲੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

3. ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਆਵਾਸ ਪ੍ਰਬੰਧਨ

ਗੱਭਣ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਅਤੇ ਤਣਾਅ-ਮੁਕਤ ਮਾਹੌਲ ਦੇਣਾ ਬੇਹੱਦ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ:

• ਸੁੱਕੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਤਿਲਕਵੀਂ ਥਾਂ: ਗੱਭਣ ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਫ਼ਰਸ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਤਿਲਕਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਰੇਤ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀ ਪਰਾਲੀ ਵਿਛਾ ਕੇ ਰੱਖੋ ਤਾਂ ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਜਾਂ ਲੱਤ ਤਿਲਕਣ ਦਾ ਡਰ ਨਾ ਰਹੇ।
• ਵੱਖਰਾ ਵਾੜਾ (Calving Pen): ਸੂਣ ਤੋਂ 7-10 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਂ ਜਾਂ ਮੱਝ ਨੂੰ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਸਾਫ਼, ਹਵਾਦਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਵਾੜੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੋ ਜਿੱਥੇ ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ 24 ਘੰਟੇ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ।
• ਹਲਕੀ ਕਸਰਤ: ਗੱਭਣ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਸੰਗਲ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡੋ ਜਾਂ ਹਲਕੀ ਤੋਰ ਕਰਵਾਓ।

4. ਮੈਟਾਬੋਲਿਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦੀ ਘਾਟ (ਮਿਲਕ ਫੀਵਰ) ਤੋਂ ਬਚਾਅ

ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੱਝਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਮਿਲਕ ਫੀਵਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

• ਸੂਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਆਖਰੀ ਮਹੀਨੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਵਾਲਾ ਚਾਰਾ (ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਰਸੀਮ ਜਾਂ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਸਪਲੀਮੈਂਟ) ਬਿਨਾਂ ਲੋੜ ਤੋਂ ਨਾ ਦਿਓ ਤਾਂ ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਪੈਰਾਥਾਈਰੌਇਡ ਗਲੈਂਡ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਰਹੇ।
• ਸੂਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਆਇਓਨਿਕ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਜੈੱਲ (Oral Calcium Gel) ਦਿਓ।
• ਪੇਟ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੂਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਕਣਕ ਦੀ ਚੋਕਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

5. ਸੂਣ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ

ਜਦੋਂ ਗਾਂ ਜਾਂ ਮੱਝ ਸੂਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

• ਲੇਵਾ (Udder) ਪੂਰਾ ਭਰ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਥਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਆਉਣਾ।
• ਪੂਛ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦੇ ਪੱਠੇ (Pelvic Ligaments) ਢਿੱਲੇ ਪੈ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਖੋਭੇ ਪੈਣੇ।
• ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਬੇਚੈਨ ਹੋਣਾ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਠਣਾ-ਬੈਠਣਾ ਅਤੇ ਖਾਣਾ ਛੱਡ ਦੇਣਾ।
• ਪਾਣੀ ਦੀ ਥੈਲੀ (Water Bag) ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਾ।

ਸੂਣ ਸਮੇਂ ਬੇਲੋੜੀ ਛੇੜਛਾੜ ਨਾ ਕਰੋ। ਜੇਕਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਥੈਲੀ ਫਟਣ ਤੋਂ 2 ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬੱਚਾ ਬਾਹਰ ਨਾ ਆਵੇ ਜਾਂ ਪੈਰ ਉਲਟੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਯੋਗ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਮਦਦ ਲਵੋ।

ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਨੋਟ

ਇਸ ਲੇਖ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਸਿੱਖਿਆ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹ ਜਾਂ ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੋਗ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰੋ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਾਲ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਭਾਅ, ਮੰਡੀ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਇਲਾਕੇ ਮੁਤਾਬਕ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ — ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੋ। ਇਹ ਸਮਗਰੀ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਮਿਲੀ? ਸਾਨੂੰ ਈਮੇਲ ਕਰੋ: info@pashumandi.in।