ਦੁਧਾਰੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਤੇ ਹਰਾ ਚਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ: ਪੂਰੀ ਗਾਈਡ

ਦੁਧਾਰੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ

ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਧਾਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸਹੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਹੈ। ਦੁਧਾਰੂ ਮੱਝਾਂ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਲਾਗਤ ਦਾ ਲਗਭਗ 65 ਤੋਂ 70 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰੇ ਅਤੇ ਦਾਣੇ-ਵੰਡ 'ਤੇ ਖ਼ਰਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖ਼ੁਰਾਕ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਨਿਰਬਾਹ, ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਰੇ ਤੱਤ—ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਊਰਜਾ, ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥ, ਵਿਟਾਮਿਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ—ਸਹੀ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ।

ਜੇਕਰ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀ ਦੁੱਧ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪਸ਼ੂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਗਰਮੀ (ਹੀਟ) ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਸੂਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਰੇ ਚਾਰੇ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਚੱਕਰ (Fodder Crop Calendar)

ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਹਰਾ ਚਾਰਾ ਉਪਲਬਧ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਾੜੀ ਅਤੇ ਸਾਉਣੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ:

1. ਹਾੜੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ (ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਚਾਰਾ)

• ਬਰਸੀਮ: ਇਹ ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਚਾਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦਾ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਰਸੀਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰ੍ਹੋਂ ਜਾਂ ਜਵੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬੀਜਣ ਨਾਲ ਚਾਰੇ ਦੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕਤਾ ਅਤੇ ਝਾੜ ਦੋਵੇਂ ਵਧਦੇ ਹਨ।
• ਜਵੀ (Oats): ਇਹ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੈ।
• ਰਾਈ ਘਾਹ (Ryegrass): ਇਹ ਠੰਢ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਧਾਰੂ ਪਸ਼ੂ ਇਸਨੂੰ ਬੜੇ ਸ਼ੌਕ ਨਾਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।

2. ਸਾਉਣੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ (ਗਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਚਾਰਾ)

• ਮੱਕੀ: ਹਰੇ ਚਾਰੇ ਲਈ ਮੱਕੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟਸ (ਊਰਜਾ) ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
• ਚਰੀ/ਜਵਾਰ ਅਤੇ ਬਾਜਰਾ: ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਸੋਕੇ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਹ ਫ਼ਸਲਾਂ ਚਾਰੇ ਦਾ ਵਧੀਆ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਛੋਟੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਤੱਤ (HCN) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਫੁੱਲ ਪੈਣ ਜਾਂ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਣ ਵੇਲੇ ਹੀ ਇਸਦੀ ਵਾਢੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
• ਗਵਾਰਾ ਅਤੇ ਲੋਬੀਆ: ਇਹ ਫ਼ਲੀਦਾਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸੁੱਕਾ ਚਾਰਾ (ਤੂੜੀ) ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ

ਸਿਰਫ਼ ਹਰਾ ਚਾਰਾ ਖੁਆਉਣ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪਤਲੇ ਗੋਹੇ ਅਤੇ ਐਸੀਡੋਸਿਸ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੂਮਿਨੈਂਟ (ਜੁਗਾਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਖ਼ੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੇ ਪਦਾਰਥ (Dry Matter) ਅਤੇ ਰੇਸ਼ੇ (Fiber) ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਣਕ ਦੀ ਤੂੜੀ ਜਾਂ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

• ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁੱਕੀ ਤੂੜੀ ਨੂੰ ਹਰੇ ਚਾਰੇ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਲਾ ਕੇ (TMR - Total Mixed Ration) ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
• ਕਣਕ ਦੀ ਸੁੱਕੀ ਤੂੜੀ ਨੂੰ ਉੱਲੀ ਜਾਂ ਨਮੀ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਸਟੋਰ ਕਰੋ।

ਦਾਣਾ/ਵੰਡ (ਕੰਸੈਂਟਰੇਟ ਫੀਡ) ਅਤੇ ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਚੂਰਾ (Mineral Mixture)

ਵੱਧ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਝਾਂ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਲੋੜਾਂ ਇਕੱਲੇ ਚਾਰੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਤੁਲਿਤ ਵੰਡ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਵੰਡ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਫਾਰਮੂਲਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:

• ਅਨਾਜ (35-40%): ਮੱਕੀ, ਕਣਕ, ਜੌਂ ਜਾਂ ਬਾਜਰਾ (ਊਰਜਾ ਦੇ ਸਰੋਤ)।
• ਖਲ (25-30%): ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੀ ਖਲ, ਵੜੇਵਿਆਂ ਦੀ ਖਲ ਜਾਂ ਸੋਇਆਬੀਨ ਮੀਲ (ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੇ ਸਰੋਤ)।
• ਚੋਕਰ/ਛਾਣਬੂਰਾ (25-30%): ਕਣਕ ਦਾ ਚੋਕਰ, ਝੋਨੇ ਦਾ ਪਾਲਿਸ਼ ਜਾਂ ਦਾਲਾਂ ਦੀ ਚੂਰੀ (ਰੇਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪਾਚਨ ਲਈ)।
• ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਚੂਰਾ (Mineral Mixture - 2%): ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ, ਫਾਸਫੋਰਸ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਖਣਿਜਾਂ ਲਈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਤੀ ਪਸ਼ੂ 50 ਤੋਂ 100 ਗ੍ਰਾਮ ਮਿਨਰਲ ਮਿਕਸਚਰ ਦੇਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
• ਸਧਾਰਨ ਨਮਕ (1%): ਹਾਜ਼ਮੇ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ।

ਹਰੇ ਚਾਰੇ ਦਾ ਅਚਾਰ (ਸਾਈਲੇਜ / Silage)

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਈ-ਜੂਨ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਹਰੇ ਚਾਰੇ ਦੀ ਘਾਟ (Lean Period) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਈਲੇਜ ਵਰਦਾਨ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

• ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫ਼ਸਲ: ਸਾਈਲੇਜ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮੱਕੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਛੱਲੀ ਦੇ ਦਾਣੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ (ਮਿਲਕ/ਡੋ ਸਟੇਜ) ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ।
• ਤਰੀਕਾ: ਕੁਤਰੇ ਹੋਏ ਚਾਰੇ ਨੂੰ ਟੋਏ (Silo Pit) ਵਿੱਚ ਪਰਤਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਹਵਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਸਕੇ। ਹਵਾ-ਰਹਿਤ (Anaerobic) ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ 40-45 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲਾ ਸਾਈਲੇਜ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ

ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 85 ਤੋਂ 87 ਫ਼ੀਸਦੀ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੁਧਾਰੂ ਗਾਂ ਜਾਂ ਮੱਝ ਨੂੰ 1 ਲੀਟਰ ਦੁੱਧ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਭਗ 3 ਤੋਂ 4 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 24 ਘੰਟੇ ਸਾਫ਼, ਤਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਦੁੱਧ ਦੇਣੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖ਼ੁਰਾਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵੰਡ

ਦੁਧਾਰੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵੰਡ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ:

ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ	ਦੁਧਾਰੂ ਗਾਂ (ਲਗਭਗ ਮਾਤਰਾ)	ਦੁਧਾਰੂ ਮੱਝ (ਲਗਭਗ ਮਾਤਰਾ)	ਮੁੱਖ ਕੰਮ
ਹਰਾ ਚਾਰਾ	25 - 35 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ	30 - 40 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ	ਵਿਟਾਮਿਨ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਮੇ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਰਸ
ਸੁੱਕੀ ਤੂੜੀ	4 - 5 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ	5 - 6 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ	ਪੇਟ ਦੀ ਕਾਰਜਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਡਰਾਈ ਮੈਟਰ ਸੰਤੁਲਨ
ਬੁਨਿਆਦੀ ਦਾਣਾ/ਵੰਡ	1.5 - 2 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ	2 - 2.5 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ	ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਿਰਬਾਹ (Maintenance) ਲਈ
ਦੁੱਧ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਧੂ ਵੰਡ	ਹਰ 2.5-3 ਲੀਟਰ ਦੁੱਧ ਪਿੱਛੇ 1 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ	ਹਰ 2 ਲੀਟਰ ਦੁੱਧ ਪਿੱਛੇ 1 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ	ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਫੈਟ/ਐਸ.ਐਨ.ਐਫ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ
ਮਿਨਰਲ ਮਿਕਸਚਰ	50 - 60 ਗ੍ਰਾਮ ਰੋਜ਼ਾਨਾ	60 - 100 ਗ੍ਰਾਮ ਰੋਜ਼ਾਨਾ	ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਗੱਭਣ ਹੋਣ ਲਈ
ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ	ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਾ (70-100 ਲੀਟਰ)	ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਾ (80-120 ਲੀਟਰ)	ਸਰੀਰਕ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ

ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਨਸਲ, ਉਮਰ, ਸੂਆ, ਸਰੀਰਕ ਭਾਰ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਖ਼ੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਬਹੁਤ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖ਼ੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਵੱਡਾ ਫੇਰਬਦਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਨੇੜਲੇ ਯੋਗ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਜਾਂ ਮਾਹਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੋ।

ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੋਟ

ਇਸ ਲੇਖ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਸਿੱਖਿਆ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹ ਜਾਂ ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੋਗ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰੋ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਾਲ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਭਾਅ, ਮੰਡੀ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਇਲਾਕੇ ਮੁਤਾਬਕ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ — ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨਕ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੋ। ਇਹ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਮਿਲੀ? ਸਾਨੂੰ ਈਮੇਲ ਕਰੋ: info@pashumandi.in।