ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਧਾਰੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਮੱਝਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ: ਹੀਟ ਸਟ੍ਰੈਸ ਤੋਂ ਬਚਾਅ, ਖੁਰਾਕ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ

ਗਰਮੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਦੁਧਾਰੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ

ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ (ਮਈ ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ) ਦੌਰਾਨ ਤਾਪਮਾਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਕਾਰਨ ਦੁਧਾਰੂ ਪਸ਼ੂ ਹੀਟ ਸਟ੍ਰੈਸ (ਗਰਮੀ ਦੇ ਤਣਾਅ) ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਦੁੱਧ ਦੇਣੀ (ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਮਰੱਥਾ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੱਝਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ ਕਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਪਸੀਨਾ ਕੱਢਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਗਰਮੀ ਦੇ ਤਣਾਅ (Heat Stress) ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ

ਜਦੋਂ ਪਸ਼ੂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

• ਤੇਜ਼-ਤੇਜ਼ ਸਾਹ ਲੈਣਾ: ਪਸ਼ੂ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਭ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ।
• ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਕਮੀ: ਸੁੱਕਾ ਅਤੇ ਹਰਾ ਚਾਰਾ ਖਾਣਾ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ ਹੈ।
• ਦੁੱਧ ਦੇਣੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ: ਤਣਾਅ ਕਾਰਨ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਿੱਚ 15% ਤੋਂ 30% ਤੱਕ ਦੀ ਕਮੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।
• ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਝੱਗ/ਲਾਰ ਡਿੱਗਣਾ: ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਲਾਰ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ।
• ਸੁਸਤੀ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰ: ਪਸ਼ੂ ਸੁਸਤ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੈੱਡ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧਨ: ਠੰਡਾ ਮਾਹੌਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ

ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਵਾੜੇ ਜਾਂ ਸ਼ੈੱਡ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਰੱਖਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੈ:

• ਹਵਾਦਾਰ ਸ਼ੈੱਡ: ਸ਼ੈੱਡ ਦੀ ਉਚਾਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 10-12 ਫੁੱਟ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਗਰਮ ਹਵਾ ਉੱਪਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਸਕੇ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ ਦਾ ਗੇੜ ਬਣਿਆ ਰਹੇ।
• ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਪਰਾਲੀ ਜਾਂ ਤੂੜੀ: ਜੇਕਰ ਸ਼ੈੱਡ ਦੀ ਛੱਤ ਟੀਨ ਜਾਂ ਸੀਮਿੰਟ ਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਰਾਲੀ ਜਾਂ ਹਰੀ ਜਾਲੀ (ਐਗਰੋ ਨੈੱਟ) ਪਾਓ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰੋ।
• ਪੱਖੇ ਅਤੇ ਫੌਗਰ (Foggers): ਛੱਤ ਵਾਲੇ ਪੱਖਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਫੌਗਰ ਜਾਂ ਮਿਸਟਰ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਵਾੜੇ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 5 ਤੋਂ 8 ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
• ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂ: ਸ਼ੈੱਡ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੰਘਣੇ ਛਾਂਦਾਰ ਰੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਨਿੰਮ, ਟਾਹਲੀ ਜਾਂ ਪਿੱਪਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਠੰਡਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਮੱਝਾਂ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹਿਲਾਉਣ ਦਾ ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ

ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਨਹਿਲਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ:

• ਮੱਝਾਂ ਨੂੰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 2 ਤੋਂ 3 ਵਾਰ (ਸਵੇਰੇ 11 ਵਜੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ 3 ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ) ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹਿਲਾਓ।
• ਜੇਕਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਛੱਪੜ ਜਾਂ ਨਹਿਰੀ ਸੂਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੱਝਾਂ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਦਿਓ (ਵੈਲੋਇੰਗ)।
• ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਨਹਿਲਾਉਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰੋ; ਸਵੇਰੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹਿਲਾਓ ਤਾਂ ਜੋ ਨਮੀ ਕਾਰਨ ਫੰਗਲ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ

ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੁਧਾਰੂ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 80 ਤੋਂ 150 ਲੀਟਰ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ:

• ਖੁਰਲੀ ਦੇ ਕੋਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਜ਼ਾ, ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
• ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਖੇਲਾਂ (ਟੈਂਕੀਆਂ) ਉੱਤੇ ਛਾਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਨਾ ਹੋਵੇ।
• ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਲੂਣ ਜਾਂ ਓ.ਆਰ.ਐੱਸ. ਘੋਲ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਟਸ ਦੀ ਕਮੀ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗਰਮੀਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਚਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ

ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਪਚਣ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ:

• ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਸਮਾਂ: ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖੁਰਾਕ ਸਵੇਰੇ ਤੜਕੇ (5-6 ਵਜੇ) ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ (7-8 ਵਜੇ) ਦਿਓ ਜਦੋਂ ਮੌਸਮ ਠੰਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਹਰਾ ਚਾਰਾ: ਰਸੀਲਾ ਹਰਾ ਚਾਰਾ ਜਿਵੇਂ ਮੱਕੀ, ਬਾਜਰਾ, ਚਰੀ ਅਤੇ ਲੋਬੀਆ ਦਿਓ। ਸੁੱਕੀ ਤੂੜੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਕੁਝ ਘਟਾ ਕੇ ਹਰੇ ਚਾਰੇ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਵਧਾਓ।
• ਸੰਤੁਲਿਤ ਵੰਡ (ਕੰਸਨਟ੍ਰੇਟ): ਚੰਗੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲਾ ਦਾਣਾ, ਖਲ (ਸਰ੍ਹੋਂ/ਬੜੇਵੇਂ), ਚੋਕਰ ਅਤੇ ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਚੂਰਾ (ਮਿਨਰਲ ਮਿਕਸਚਰ 50-60 ਗ੍ਰਾਮ ਰੋਜ਼ਾਨਾ) ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੋ।
• ਬਾਈਪਾਸ ਫੈਟ: ਉੱਚ ਉਤਪਾਦਨ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਮਾਹਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਬਾਈਪਾਸ ਫੈਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਊਰਜਾ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾ ਆਵੇ।

ਮੌਸਮੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਜੀਵੀ ਕੰਟਰੋਲ

ਗਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਚਿੱਚੜ, ਮੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਮੱਛਰਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਬੇਸੀਓਸਿਸ (ਲਹੂ-ਮੂਤਣਾ) ਅਤੇ ਥਾਈਲੇਰੀਓਸਿਸ ਵਰਗੀਆਂ ਖਤਰਨਾਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ:

• ਸ਼ੈੱਡ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਸਫ਼ਾਈ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਫਰਸ਼ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਰੱਖੋ।
• ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਵਾੜੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਚੜਾਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਸਪਰੇਅ ਕਰੋ।
• ਗਲਘੋਟੂ (HS) ਅਤੇ ਲੰਗੜਾ ਬੁਖਾਰ (BQ) ਦੇ ਟੀਕੇ ਮੌਸਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਗਵਾਓ।

ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੋਟ

ਇਸ ਲੇਖ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਸਿੱਖਿਆ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹ ਜਾਂ ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੋਗ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰੋ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਾਲ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਭਾਅ, ਮੰਡੀ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਇਲਾਕੇ ਮੁਤਾਬਕ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ — ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨਕ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੋ। ਇਹ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਮਿਲੀ? ਸਾਨੂੰ ਈਮੇਲ ਕਰੋ: info@pashumandi.in।