ਨਵਜੰਮੇ ਵੱਛੇ ਅਤੇ ਵੱਛੀ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ: ਬੋਲੀ (ਖੀਸ), ਖ਼ੁਰਾਕ, ਟੀਕਾਕਰਨ ਅਤੇ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਗਾਈਡ

ਜਾਣ-ਪਛਾਣ: ਨਵਜੰਮੇ ਵੱਛੇ ਅਤੇ ਵੱਛੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?

ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਨਸਲ ਸੁਧਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵਜੰਮੇ ਵੱਛੇ-ਵੱਛੀਆਂ (ਕਾਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ) ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਵੱਛੇ ਜਾਂ ਵੱਛੀ ਦੀ ਸਹੀ ਦੇਖਭਾਲ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਰ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤੰਦਰੁਸਤ ਵੱਛੀ ਹੀ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਜਾਂ ਮੱਝ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗਾਈਡ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਡੇਅਰੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਨਵਜੰਮੇ ਕੱਟਰੂਆਂ-ਵੱਛੜੂਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨੁਕਤੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।

1. ਜਨਮ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਮੁੱਢਲੀ ਦੇਖਭਾਲ (ਪਹਿਲੇ 1-2 ਘੰਟੇ)

ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਸੂਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ:

• ਸਾਹ ਨਾਲੀ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ: ਵੱਛੇ ਦੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਨੱਕ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਲੇਸਦਾਰ ਪਦਾਰਥ (ਮਿਊਕਸ) ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈ ਸਕੇ। ਜੇਕਰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਦਿੱਕਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਮਲੋ।
• ਸਰੀਰ ਸੁਕਾਉਣਾ: ਮਾਂ (ਗਾਂ ਜਾਂ ਮੱਝ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੱਟਣ ਦਿਓ। ਇਸ ਨਾਲ ਵੱਛੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਜਲਦੀ ਸੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਾਂ ਨਾ ਚੱਟੇ, ਤਾਂ ਸੁੱਕੀ ਤੂੜੀ ਜਾਂ ਸਾਫ਼ ਬੋਰੀ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂੰਝੋ।
• ਧੁੰਨੀ (ਨਾੜੂ) ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ: ਧੁੰਨੀ ਰਾਹੀਂ ਕੀਟਾਣੂ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਨਾਵਲ ਇਲਨੈੱਸ (Navel Ill) ਜਾਂ ਜੋੜਾਂ ਦੀ ਸੋਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਨਾੜੂ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 1.5 ਤੋਂ 2 ਇੰਚ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੋ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਬਲੇਡ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਟਿੰਕਚਰ ਆਇਓਡੀਨ ਜਾਂ ਬੀਟਾਡੀਨ (7% Povidone Iodine) ਦੇ ਘੋਲ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋਵੋ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ 2-3 ਦਿਨ ਦੁਹਰਾਓ।

2. ਬੋਲੀ ਜਾਂ ਖੀਸ (Colostrum) ਪਿਲਾਉਣ ਦਾ ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ ਅਤੇ ਸਮਾਂ

ਨਵਜੰਮੇ ਵੱਛੇ ਲਈ ਮਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦੁੱਧ ਯਾਨੀ ਖੀਸ (ਬੋਲੀ) ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ (ਇਮਿਊਨੋਗਲੋਬੂਲਿਨ), ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ ਅਤੇ ਖਣਿਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

• ਸਮਾਂ: ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੇ 1 ਤੋਂ 2 ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਬੋਲੀ ਪਿਲਾਉਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ। 12 ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤੜੀਆਂ ਦੀ ਐਂਟੀਬਾਡੀ ਸੋਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• ਮਾਤਰਾ: ਵੱਛੇ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਭਾਰ ਦਾ ਲਗਭਗ 10% ਖੀਸ ਪਹਿਲੇ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਦੌਰਾਨ 3-4 ਵਾਰ ਵੰਡ ਕੇ ਪਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਜੇਕਰ ਵੱਛੇ ਦਾ ਭਾਰ 30 ਕਿਲੋ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਗਭਗ 3 ਲੀਟਰ ਖੀਸ ਦਿਨ ਭਰ ਵਿੱਚ ਦਿਓ।
• ਪੇਟ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ: ਖੀਸ ਪੀਣ ਨਾਲ ਵੱਛੇ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕਾਲਾ ਮਲ (ਮੀਕੋਨੀਅਮ) ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

3. ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਖ਼ੁਰਾਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (ਪਹਿਲੇ 3 ਮਹੀਨੇ)

ਵੱਛੇ ਦੇ ਹਾਜ਼ਮੇ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਵਾਧੇ ਲਈ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖ਼ੁਰਾਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ:

• ਪਹਿਲੇ 15 ਦਿਨ: ਸਿਰਫ਼ ਸਾਫ਼ ਤਾਜ਼ਾ ਦੁੱਧ ਸਰੀਰਕ ਭਾਰ ਦੇ 10% ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਪਿਲਾਓ।
• ਕਾਫ਼ ਸਟਾਰਟਰ (Calf Starter): ਦੂਜੇ ਹਫ਼ਤੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਛੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਾ ਕਾਫ਼ ਸਟਾਰਟਰ ਦਾਣਾ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ। ਇਸ ਵਿੱਚ 20-22% ਕਰੂਡ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਪਚਣਯੋਗ ਤੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੇਟ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ (ਰੂਮਨ) ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• ਹਰਾ ਚਾਰਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ: 2-3 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਨਰਮ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹਰਾ ਚਾਰਾ (ਜਿਵੇਂ ਬਰਸੀਮ ਜਾਂ ਮੱਕੀ ਦਾ ਨਰਮ ਪੱਠਾ) ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਪਲਬਧ ਰੱਖੋ।

4. ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ (Housing & Bedding)

ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ, ਸੁੱਕੇ ਅਤੇ ਹਵਾਦਾਰ ਕਮਰੇ ਜਾਂ ਵਾੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ:

• ਫਰਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁੱਕਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਠੰਢ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਸੁੱਕੀ ਪਰਾਲੀ ਜਾਂ ਤੂੜੀ ਦਾ ਬਿਸਤਰਾ (bedding) ਵਿਛਾਓ।
• ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਅਤੇ ਹਵਾਦਾਰ ਮਾਹੌਲ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਓ।
• ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਚੂਨੇ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਮੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਮੱਛਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਰਹੇ।

5. ਪੇਟ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਦਵਾਈ (Deworming) ਅਤੇ ਟੀਕਾਕਰਨ

ਵੱਛਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਦਵਾਈ ਅਤੇ ਟੀਕਾਕਰਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ:

• ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਦਵਾਈ (Deworming): ਜਨਮ ਦੇ 10 ਤੋਂ 15 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੇਟ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗੋਲ ਕੀੜੇ/Roundworms) ਦੀ ਦਵਾਈ ਯੋਗ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਦਿਓ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਮਹੀਨੇ 6 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਡੀਵਰਮਿੰਗ ਦੁਹਰਾਓ।
• ਟੀਕਾਕਰਨ: ਵੱਛੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਗਲਘੋਟੂ (HS), ਪੱਥਰਚੱਟ/ਲੰਗੜਾ ਬੁਖਾਰ (BQ) ਅਤੇ ਮੂੰਹ-ਖੁਰ (FMD) ਦੇ ਟੀਕੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸ਼ਡਿਊਲ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਵਾਓ।

6. ਆਮ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਦੇ ਤਰੀਕੇ

ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਦਸਤ (Calf Scours) ਅਤੇ ਨਮੂਨੀਆ (Pneumonia) ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਸਤ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਵੱਛੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ (ਡੀਹਾਈਡਰੇਸ਼ਨ) ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਓ.ਆਰ.ਐਸ. (ORS) ਜਾਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਟ ਦਾ ਘੋਲ ਪਿਲਾਓ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ।

ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਨੋਟ

ਇਸ ਲੇਖ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਸਿੱਖਿਆ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਸੂ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹ ਜਾਂ ਵਿੱਤੀਅ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਸੂ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੋਗ ਪਸੂ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰੋ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਵਿੱਤੀਅ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਾਲ। ਪਸੂਆਂ ਦੇ ਭਾਅ, ਮੰਡੀ ਦੀਆਂ ਸਤਿਥੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਇਲਾਕੇ ਮੁਤਾਬਕ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ — ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪੁਸਟੀ ਕਰੋ। ਇਹ ਸਮਗਰੀ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਮਿਲੀ? ਸਾਨੂੰ ਈਮੇਲ ਕਰੋ: info@pashumandi.in।