ਸੂਰਤੀ ਮੱਝ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ — ਪਛਾਣ, ਦੁੱਧ ਦੇਣੀ, ਫੈਟ ਤੇ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਾਈਡ

ਸੂਰਤੀ ਮੱਝ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ

ਸੂਰਤੀ ਮੱਝ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਰੋਤਰੀ, ਦੱਖਣੀ ਜਾਂ ਨੜੀਆਦੀ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਤੇ ਮੰਨੀਆਂ-ਪਰਮੰਨੀਆਂ ਦੇਸੀ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਝਾਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਨਸਲ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀ ਖੋਜ ਪਰਿਸ਼ਦ (ICAR) ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡੇਅਰੀ ਵਿਕਾਸ ਬੋਰਡ (NDDB) ਵੱਲੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।

ਸੂਰਤੀ ਮੱਝ ਆਪਣੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਸਰੀਰ, ਦਾਤਰੀ (sickle) ਵਰਗੀਆਂ ਸਿੰਗਾਂ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਉੱਚ ਫੈਟ ਵਾਲੇ ਦੁੱਧ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਢੁਕਵੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਘੱਟ ਖ਼ੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਫੈਟ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਵਾਂਗ ਭਾਰੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।

ਮੂਲ ਤੇ ਨਸਲ ਦਾ ਇਲਾਕਾ

ਸੂਰਤੀ ਮੱਝ ਦਾ ਮੂਲ ਘਰ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਉਪਜਾਊ ਚਰੋਤਰ ਇਲਾਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਹੀ ਤੇ ਸਾਬਰਮਤੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਜਨਨ ਖੇਤਰ ਇਹ ਹੈ:

• ਮੁੱਖ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ: ਆਨੰਦ, ਖੇੜਾ (ਕਾਇਰਾ), ਵਡੋਦਰਾ, ਭੜੂਚ ਤੇ ਸੂਰਤ (ਗੁਜਰਾਤ)।
• ਫੈਲਾਅ: ਪੱਛਮੀ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਲਾਗਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਦੱਖਣੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਭਾਗ।

ਚਰੋਤਰ ਦੀ ਖੇਤੀ-ਮਾਹੌਲ — ਭਰਪੂਰ ਖੇਤੀ, ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਸਹਿਕਾਰੀ ਡੇਅਰੀ ਦੀ ਰਵਾਇਤ — ਨੇ ਇਸ ਨਸਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਅ, ਉੱਚ ਫੈਟ ਅਤੇ ਬਾਜਰਾ-ਜੌੜੀ, ਜਵਾਰ ਦੇ ਟਾਂਡ ਤੇ ਦਾਲਾਂ ਦੇ ਤੂੜੇ ਵਰਗੇ ਮੋਟੇ ਚਾਰੇ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਚਾਉਣ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਲਈ ਚੁਣਿਆ।

ਸਰੀਰਕ ਪਛਾਣ ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਲੱਛਣ

ਸੂਰਤੀ ਮੱਝ ਦਾ ਸਰੀਰ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਰਾਹ, ਮੇਹਸਾਣਾ ਜਾਂ ਜਾਫਰਾਬਾਦੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਸਰੀਰਕ ਲੱਛਣ	ਨਸਲ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਪਛਾਣ
ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਾਵਟ	ਦਰਮਿਆਨਾ, ਸੰਤੁਲਿਤ, ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲਾ (wedge) ਢਾਂਚਾ; ਸਿੱਧੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਛਾਤੀ।
ਸਿੰਗਾਂ	ਕਾਫ਼ੀ ਚਪਟੀ ਤੇ ਦਾਤਰੀ ਵਰਗੀਆਂ; ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਵਧ ਕੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕੇ ਹੁੱਕ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਿਰ ਤੇ ਚਿਹਰਾ	ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਮਾ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੌੜਾ; ਸਾਫ਼ ਚਿਹਰਾ, ਭੜਕਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਚੁਸਤ ਕੰਨ।
ਪੱਲੜ ਦਾ ਰੰਗ	ਕਾਸੇ-ਭੂਰੇ/ਤਾਂਬੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਲੇ ਤੱਕ; ਚਮੜੀ ਨਰਮ ਤੇ ਬਰੀਕ।
ਚਿੱਟੇ ਨਿਸ਼ਾਨ	ਦੋ ਸਾਫ਼ ਚਿੱਟੀਆਂ ਧਾਰੀਆਂ — ਇੱਕ ਹੇਠਲੇ ਜਬਾੜੇ/ਗਲੇ 'ਤੇ ਤੇ ਇੱਕ ਛਾਤੀ ਦੇ ਅੱਗੇ; ਪੂੰਝੇ ਦੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਚਿੱਟਾ ਗੁੱਛਾ ਆਮ।
ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦਾ ਭਾਰ	ਮਾਦਾ: ਲਗਭਗ 350 ਤੋਂ 450 ਕਿਲੋ; ਨਰ: ਲਗਭਗ 450 ਤੋਂ 550 ਕਿਲੋ।
ਸੁਭਾਅ	ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੰਭਾਲਣਯੋਗ; ਨਵਾਂ ਦੁਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੁਹਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਦੁੱਧ ਦੇਣੀ ਤੇ ਫੈਟ

ਸੂਰਤੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਭਾਰੀ ਮੁਰਾਹ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਫੈਟ ਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਹੈ:

• ਲੈਕਟੇਸ਼ਨ ਦੁੱਧ: ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲੈਕਟੇਸ਼ਨ (ਲਗਭਗ 300 ਦਿਨ) ਵਿੱਚ 1,500 ਤੋਂ 2,000 ਕਿਲੋ। ਸੰਤੁਲਿਤ ਖ਼ੁਰਾਕ 'ਤੇ ਚੰਗੀ ਨਸਲ 2,200 ਕਿਲੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ।
• ਫੈਟ: ਦੁੱਧ ਦਾ ਫੈਟ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 7.0% ਤੋਂ 8.5% ਤੱਕ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਘਿਉ, ਖੋਆ ਤੇ ਪਨੀਰ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ ਉੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਭਾਅ ਫੈਟ 'ਤੇ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਲਾਹੇਵੰਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
• ਲੈਕਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ: ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 290 ਤੋਂ 310 ਦਿਨ, ਫਿਰ 90 ਤੋਂ 120 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸੁੱਕਾ ਸਮਾਂ (ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ)।

ਧਿਆਨ ਰਹੇ ਕਿ ਅਸਲ ਦੁੱਧ ਤੇ ਫੈਟ ਹਰ ਪਸ਼ੂ ਵਿੱਚ ਉਮਰ, ਨਸਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਖ਼ੁਰਾਕ, ਮੌਸਮ ਤੇ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਮੁਤਾਬਕ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਤੇ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਬੰਧ

ਸੂਰਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਪਚਾਉਣ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਛੋਟਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜ ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 20–25% ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

1. ਹਰਾ ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਚਾਰਾ

• ਹਰਾ ਚਾਰਾ: ਰੋਜ਼ ਲਗਭਗ 15–20 ਕਿਲੋ ਮੌਸਮੀ ਹਰਾ ਚਾਰਾ (ਮੱਕੀ, ਜਵਾਰ, ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਨੇਪੀਅਰ, ਲੂਸਰਨ ਜਾਂ ਬਰਸੀਮ) ਦਿਓ।
• ਸੁੱਕਾ ਚਾਰਾ: 4–6 ਕਿਲੋ ਕੱਟੀ ਸੁੱਕੀ ਤੂੜੀ (ਕਣਕ/ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਜਾਂ ਜਵਾਰ ਦੇ ਟਾਂਡ) ਰੁਮਨ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ।

2. ਦਾਣਾ (ਕੰਸਨਟ੍ਰੇਟ)

• ਬੁਨਿਆਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ: ਰੋਜ਼ 1.0 ਤੋਂ 1.5 ਕਿਲੋ ਸੰਤੁਲਿਤ ਦਾਣਾ।
• ਦੁੱਧ ਲਈ ਵਾਧਾ: ਹਰ ਵਾਧੂ ਲੀਟਰ ਦੁੱਧ ਲਈ ਲਗਭਗ 0.4 ਤੋਂ 0.5 ਕਿਲੋ ਵਾਧੂ ਦਾਣਾ।
• ਮਿਨਰਲ ਮਿਕਸਚਰ ਤੇ ਨਮਕ: ਰੋਜ਼ ਲਗਭਗ 40–50 ਗ੍ਰਾਮ ਮਿਨਰਲ ਮਿਕਸਚਰ ਤੇ 30 ਗ੍ਰਾਮ ਨਮਕ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮਦੀ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ।

ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਤੇ ਦੇਖਭਾਲ

ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਧੁੱਪ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:

• ਹਵਾਦਾਰ ਸ਼ੈੱਡ: ਛੱਤ ਵਾਲਾ, ਹਵਾਦਾਰ ਸ਼ੈੱਡ ਬਣਾਓ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਰੱਖੋ।
• ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਠੰਢਕ: ਸਾਫ਼ ਚੁੱਭੜ ਜਾਂ ਫੁਹਾਰੇ/ਪੱਖਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੋ।
• ਟੀਕਾਕਰਨ ਤੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ: ਮੌਨਸੂਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਹਿਰਾ/ਕਾਲੀ ਬੀਮਾਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਟੀਕਾਕਰਨ ਤੇ ਮੂੰਹ-ਖੁਰ ਰੋਗ ਦੇ ਟੀਕਿਆਂ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਓ; ਬਾਹਰੀ ਪਰਜੀਵੀਆਂ (ਚਿੱਚੜਾਂ, ਮੱਖੀਆਂ) ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਕਰੋ।

ਦਵਾਈਆਂ, ਟੀਕਿਆਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤੇ ਸਮਾਂ-ਸੂਚੀ ਹਰ ਖੇਤਰ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ — ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੋਗ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰੋ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਸੂਰਤੀ ਮੱਝ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੁਰਾਹ, ਨੀਲੀ-ਰਾਵੀ, ਮੇਹਸਾਣਾ ਤੇ ਜਾਫਰਾਬਾਦੀ ਆਮ ਹਨ। ਸੂਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਚੰਗੀ ਚੋਣ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਘੱਟ ਖ਼ੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਫੈਟ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗਰਮੀ ਤੇ ਸਰਦੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸ਼ੈੱਡ ਤੇ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ। ਇਸ ਨਸਲ ਬਾਰੇ ਪੱਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨੇੜਲੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਿਭਾਗ ਜਾਂ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮ ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਲਓ।

ਖਰੀਦਣ ਵੇਲੇ ਕੀ ਦੇਖੀਏ

1. ਸਿੰਗਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ: ਸੱਚੀ ਚਪਟੀ ਦਾਤਰੀ ਵਰਗੀ ਸਿੰਗ, ਜੋ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਉੱਪਰ ਮੁੜੇ, ਬਿਨਾਂ ਵਿਗਾੜ ਦੇ।
2. ਥਣਾਂ ਤੇ ਥਣੇ: ਚੰਗੀ ਬਣੀ, ਚੌਕੋਰ ਲੱਗੀ ਥਣ, ਸਾਫ਼ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਨਾੜਾਂ ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਥਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਗੰਢਾਂ ਨਾ ਹੋਣ।
3. ਉਮਰ ਤੇ ਦੰਦ: ਹੇਠਲੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਉਮਰ ਪਰਖੋ; ਵਧੀਆ ਦੁੱਧ ਸਮਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਚੌਥੇ ਵਿਆਉਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
4. ਦੁਹਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਦੁੱਧ ਆਉਣਾ: ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਦੁਹਾਉਂਦੇ ਵੇਖੋ ਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਧਾਰ ਤੇ ਸੁਭਾਅ ਪਰਖੋ; ਥਣੇਲਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਨਾ ਹੋਣ।
5. ਵੱਛੇ ਦੀ ਹਾਲਤ: ਜੇ ਵੱਛਾ ਨਾਲ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਤੰਦਰੁਸਤ ਤੇ ਚੁਸਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੜ੍ਹੋ: ਮੁਰਾਹ ਮੱਝ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਮੇਹਸਾਣਾ ਮੱਝ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ।

ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਨੋਟ

ਇਸ ਲੇਖ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਸਿੱਖਿਆ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਸੁ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ, ਕਾਨੂਨੀ ਸਲਾਹ ਜਾਂ ਵਿੱਤੀਅ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਸੁ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੋਗ ਪਸੁ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰੋ, ਕਾਨੂਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਕਾਨੂਨੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਵਿੱਤੀਅ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਾਲ। ਪਸੁਆਂ ਦੇ ਭਾਅ, ਮੰਡੀ ਦਿਆਂ ਸਤਿਥਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਇਲਾਕੇ ਮੁਤਾਬਕ ਬਦਲਦਿਆਂ ਰਹਨਦਿਆਂ ਹਨ — ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪੁਸਟੀ ਕਰੋ। ਇਹ ਸਮਗ੍ਰੀ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇਂਦਗੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਗਾਰਂਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਮਿਲੀ? ਸਾਨੂਂ ਈਮੇਲ ਕਰੋ: info@pashumandi.in।